Hoe kon een onbeduidend vissersdorpje in krap vier eeuwen uitgroeien tot de belangrijkste stad van de wereld? Kauwend op die vraag kwam schrijver Bas Kok op een karaktertrek die de eerste Amsterdammers al kenmerkte. Een eigenschap die in goed Mokums gogme heet.
Gogme verwijst naar de combinatie van slimheid, durf en inlevingsvermogen. Dit boek beschrijft hoe de stad problematische situaties steeds in haar voordeel wist om te buigen. Hoe ze van haar eigen geschiedenis een verkoopverhaal maakte dat erin ging als zoete koek – of zure haring. Mooie verhalen die haven en handel stimuleerden.
Ook in de 21e eeuw is Amsterdam een magnetiserende stad, florerend als nooit tevoren. Mede dankzij die ene, bijna ongrijpbare eigenschap: gogme. Deze kroniek van de hoofdstad behelst de complete geschiedenis van Amsterdam van het jaar 1000 tot nu. Want de stad is welbeschouwd ouder dan 750 jaar. Gogme; Hoe Amsterdam een wereldstad werd is de ideale inleiding voor wie Amsterdam wil leren kennen. Voor wie de stad al denkt te kennen is het een hernieuwde kennismaking.
Waarom dit boek?
Je bent niet zomaar een stad daar zijn eisen voor. Amsterdam was ooit een vissersdorpje maar dan ben je nog geen stad. In 1275 kreeg Amsterdam tolrechten van graaf Floris v. Dat is dus precies 750 jaar geleden. Vandaar dit boek in 2025 (uitgegeven in 2024). Later kreeg Amsterdam stadsrechten. Dan krijg je twee voorname privileges. Je mag je stad beschermen met muren en je mag mensen berechten. Amsterdam is vergeleken met Athene en Rome dus een vrij jonge stad, merkt Bas Kok op.
Bas Kok is van huis uit geen historicus maar een psycholoog. Dat is merkbaar aan de titel Gogme. Dat is een Jiddisch woord (Joods woord) en betekent: slimheid. Amsterdam heeft slim gebruik gemaakt van de omstandigheden. Vanuit dat perspectief schreef hij dit boek.
Oerknal aan het IJ
Het was de Allerheiligenvloed in 1170 die er voor zorgde dat het IJ uitdijde en zo kwam Amsterdam aan het water liggen. Er vond ook een bevolkingsimplosie plaats volgens Bas Kok. Omliggende dorpen trokken naar Amsterdam. Een soort urbanisatie, een trek naar Amsterdam en dat maakte de stad groot. Daarna volgde de Katholieke eeuw. Pas echt groot werd Amsterdam toen het protestants werd. Toen volgde de Gouden Eeuw met Amsterdam als een scheepsvaartstad en ontstond de Grachtengordel. Amsterdam werd een VOC stad.
De eeuwen door
In de tijd van de Grachtengordel was er een overzichtelijke maatschappij. De rijke heren woonden in grote huizen aan de Herengracht. En het gewone volk woonde aan de rand van de Grachtengordel in kleine huisjes. Bas Kok beschrijft op een heldere wijze het uitdijen van de Grachtengordel. Hij wijdt er een heel fraai hoofdstuk aan. Dan volgt een mindere periode, de Koude eeuw. Er is dan niet alleen een ijstijd maar het gaat ook minder met Amsterdam.
Dan volgt de Kanteleeuw. Napoleon, die Nederland bezette, wees Amsterdam aan als hoofdstad van Nederland. Amsterdam wordt een stad van statuur. Onder koning Willem 1 werd het Noord-Holland kanaal gegraven (een kanaal van Amsterdam naar Den Helder). De reden was dat de schepen niet meer via de Zuiderzee naar Amsterdam konden komen vanwege het dichtslibben van de Zuiderzee. Veelal lagen de schepen lang te wachten bij het eiland Pampus, net voor Amsterdam, op hoog water zodat ze Amsterdam in konden. Maar ook bij hoog water werd het steeds lastiger. Vandaar dat het Noord-Holland kanaal gegraven werd.
Helaas bood ook het Noord-Holland kanaal niet de oplossing. Het was te smal voor de schepen. Daarom is later het Noorzeekanaal gegraven maar Amsterdam heeft daar nooit zo van geprofiteerd. Rotterdam werd een belangrijke havenstad. Amsterdam werd een industriestad met veel arbeiders. De stad veranderde in latere eeuwen van een VOC stad in een rooie, socialistische stad. Met in de jaren zestig van de vorige eeuw protesten op de Dam tegen de elite. Het kan verkeren zou Bredero zeggen. Maar Amsterdam blijft zijn allure houden. De Grachtengordel is een publiekstrekker bij uitstek.
Een beoordeling
Bas Kok beschrijft het ontstaan van Amsterdam, van vissersdorpje tot wereldstad, op een boeiende wijze en hij heeft, hoewel hij geen historicus is, gedegen onderzoek gedaan. De geraadpleegde bronnen zijn beslaan drie bladzijden en al eerder schreef hij over Amsterdam zoals, Oerknal aan het IJ (2016). Het boek heeft een fraaie voorkant met aan de achterzijde van de voorkant een mooi overzichtelijke tijdlijn van het ontstaan van Amsterdam tot aan onze tijd. Wie meer wil weten over het ontstaan van Amsterdam kan niet om dit boek heen.
Het boek is bestelbaar bij:
Gogme – Hoe Amsterdam een wereldstad werd - Oliviamedia
