In Ontwakend Jodendom zoomt Daniël De Waele in op de politieke geschiedenis van het kleine Israël en Juda en van de grote rijken in de oude Oriënt. We leren het dagelijks leven van gewone mensen kennen, met hun vreugden en moeiten. Daarnaast ontdekken we hoe mensen zich verhielden tot de vele goden, demonen en dodengeesten. De auteur laat zien dat in het kleine Juda profeten nooit eerder gehoorde woorden begonnen te profeteren. Door die woorden ontstond een verrassend nieuwe visie op hemel en aarde, een visie die haar neerslag vond in de boeken van het Oude Testament.
De opzet van het boek
Het kan soms handig zijn om een theologisch boek eerst eens globaal te bekijken met een soort helicopterview. Het boek begint breed namelijk met de geschiedenis van het Midden-Oosten. Dat sluit aan bij de subtitel van het boek: cultuurgeschiedenis van een nieuwe religie in het oude Oriënt. Daarna zoomt De Waele in op het dagelijkse leven om vervolgens weer de breedte te zoeken in de hoofdstukken "Een wereld vol goden en magie', 'Over goden en mensen', 'Zoroastrisme, 'Van polytheïsme naar monotheïsme', 'Religieuze teksten uit het Midden-Oosten en als afsluiter: 'Priesters en profeten van Israël'.
Een modern perspectief
Het klassieke perspectief is dat de Bijbel het woord van God is en dat de Schrift zichzelf uitlegt. De Waele echter hanteert een modern perspectief in de lijn van Julius Wellhausen waarbij de Bijbel een zoektocht is van mensen naar God. Dat De Waele dit model ter hand neemt, is begrijpelijk omdat dit model in de Oudtestamentische wetenschap een axioma is geworden. De titel van het boek "Ontwakend Jodendom. Cultuurgeschiedenis van een nieuwe religie in de oude Oriënt" wijst er op dat De Waele niet uitgaat van de aloude Godsopenbaring maar van de menselijke zoektocht. Wie van genade heeft leren leven weet juist dat God de eerste is die de mens zoekt en steeds weer terugroept. Dat is geen nieuwe religie maar de aloude religie die begon is na onze val in het Paradijs toen God Adam riep en zei: "Waar ben je?"
De zoektocht van de mens: van veelgodendom naar monotheïsme
Soms lijkt De Waele de Bijbelse weergave wel te erkennen als hij de kritiek erop beschrijvend weergeeft. Bijvoorbeeld bij de vondst van het wetboek (sefer hathora) ten tijde van koning Josia. De Waele merkt op dat wantrouwende onderzoekers menen dat dit wetboek niet gevonden is ten tijde van koning Josia zoals de Bijbel beschrijft maar door Josia is opgesteld om zijn hervormingen kracht bij te zetten. Op andere plaatsen is de moderne Bijbelkritiek van Wellhausen tamelijk dominant aanwezig en is de Bijbelkritiek een voorschrift om de Bijbel zo te lezen. We lezen: "Al hadden de Israëlieten lange tijd naast Jahwe ook andere goden aanbeden, dat zou niet blijven duren. De evolutie voor monolatrie treffen we aan in Psalm 29. Daar worden de godenzonen (volgens de HSV machtige heersers) opgeroepen de macht van Jahwe te erkennen: "Erken de HEERE". Het monotheïsme, dat er maar één God is, is weer van latere orde.
Contrasten
Doordat De Waele uitgaat van een modern perspectief zijn de contrasten tussen de Bijbel en de omliggende cultuur soms ook wat minder scherp maar dat is gelukkig niet altijd het geval. Zo contrasteert De Waele de offers in Mesopotamië waar de goden de offers krijgen aangeboden als een maaltijd en de Bijbel tamelijk helder . De Waele merkt namelijk fijntjes op: "De offers die voor Jahwe gebracht werden, stonden niet voor hem uitgestald op een tafel zoals in Mesopotamië doorgaans het geval was". De Waele vermeldt nog meer contrasten...
Twee lampen
Oude goden in Mesopotamië waren de zonnegod Sjamas en de maangod Sin. De steden Ur en Charan waren woonplaatsen van Sin. In het scheppingsverhaal echter wordt gesproken van twee grote lampen en wordt de naam zon en maan niet genoemd, merkt De Waele op. Dit om verering te voorkomen. Het zijn maar lichtdragers. In Deuteronomium 4:19 waarschuwt Mozes voor dit gevaar om die twee lampen een goddelijke status te geven: " Wees ervoor op uw hoede dat u uw ogen niet opslaat naar de hemel, en de zon, de maan en de sterren ziet, heel het leger aan de hemel, en u laat verleiden om u voor hen neer te buigen en hen te dienen". De twee goden worden dus in het scheppingsverhaal ontdaan van hun goddelijke imago. Het zijn slechts twee lampen/lichtdragers
God is de Wetgever en Koning
Ook de omliggende volken hebben hun wetten. Bijvoorbeeld de wetten van koning Hammurabi. Op het oog lijken de wetten in Thora niet zo bijzonder. Er is een groot raakvlak met de omliggende volken. Maar De Waele merkt toch een paar belangrijke verschillen op. Zo komen de wetten in Thora van God zelf en niet van een koning. De Waele merkt op over de omliggende volken: "We spreken van de wetten van koning Ur-Nammu, de wetten van koning Lipit-Istjar, de wetten van koning Hammurabi. Maar van Israël wordt zelfs van koning Josia alleen gezegd dat het wetboek in zijn dagen ontdekt werd, hij had de wetten niet opgesteld". Dit komt omdat God een verbond heeft met Israël. Hij heeft hen bevrijd uit Egypte en Israël is daarom zijn volk. Hij alleen is dus hun Koning en Wetgever. Bij de volken was de aardse koning de baas over het volk.
De inhoud van de wetten in Thora
Ook de inhoud van de wetten in Thora is anders dan bij de volken. Op dit punt is De Waele mijns inziens wat terughoudend. Toch noemt hij wel een heel belangrijke kwestie namelijk het sociale recht. Zo kwam bij de volken grootgrondbezit voor en waren er kapitalisten. Bij Israël kon dit niet het geval zijn volgens Thora. Zo was rente bij schuld niet toegestaan. Zo ging Thora kapitalisme tegen. Land dat men door schuld was kwijtgeraakt kwam in het Jubeljaar weer terug. Zo ging Thora grootgrondbezit tegen. Maar in de praktijk was het helaas anders. De Waele merkt scherp op: "Dat ware nobele wetten, maar men hield er zich daarom nog niet aan. Jeremia klaagt de slavenbezitters aan: "Eerst lieten jullie hen gaan en waren ze vrij, maar later onderwierpen jullie hen weer (Jeremia 34:16)".
Priesters en profeten
De taak van priesters en profeten wordt helder beschreven. De rol van de priesters was niet alleen de tempeldienst maar ook het volk onderwijzen in Gods Woord (Thora). Daar waar de priesters faalden in hun taak trad de profeet namens God corrigerend op. Zo kon de offerdienst ook een formaliteit worden terwijl het hart van de offeraar er niet bij was en diens daden ook niet strookten met wat God in zijn Woord (Thora) heeft geboden. In zulke gevallen stelden de profeten dat de offerdienst niets voorstelde want God wil immers geen offers maar barmhartigheid.
Maar ook hier wreekt zich de moderne uitleg als De Waele schrijft: "Priesters stelden wetten op rond voedselwetten, rituele reinheid, tienen en natuurlijk de offerdienst". Een orthodoxe visie is dat deze wetten door God zelf gegeven zijn in zijn Woord (Thora) door de hand van Mozes.
Beoordeling
'Ontwaakt Jodendom' is een lijvig boek met heel veel achtergrondinformatie wat bijdraagt aan een goed verstaan van het Oude Testament. Het personenregister achterin is erg handig. Zo kan het lijvige boek ook gebruikt worden als een naslagwerk. Wie bijvoorbeeld meer wil weten over Nabonides kan in dit register lezen op welke bladzijden hij wordt besproken. Een minpunt is dat het boek uitgaat van een moderne visie op de Bijbel. Het unieke van Gods Woord en spreken van God zelf komt daardoor niet geheel tot zijn recht.
Het boek is bestelbaar bij:
https://www.kokboekencentrum.nl/boek/ontwakend-jodendom/
