Tasten naar God van Evert Leeflang is een boeiende introductie op de samenhang van theologie en cultuur in de afgelopen twee eeuwen.
Het verhaal van de moderne theologie is het verhaal van mensen die tasten naar God. Tegen de stroom in of juist met de stroom mee van alle moderne en postmoderne ontwikkelingen probeerden theologen verhelderend te spreken over God en geloof.
Hun zoektocht leverde niet alleen verrassend boeiende en creatieve theologie op, maar toont ook hoe deze met duizend draden verbonden is aan hun levensloop en tijd.
TASTEN NAAR GOD
IS EEN OVERZICHTELIJK NASLAGWERK
OVER DE MODERNE THEOLOGIE
Kant en onze kennis van God
Deze ligt aan het einde van de 18de eeuw bij de filosoof Emmanuel Kant. Hij stelt dat we alleen ware kennis kunnen hebben van de zichtbare wereld. Al dingt hij daar ook wat op af als hij stelt dat 'das ding an sich' niet bestaat. Kennis heeft namelijk ook nog eens iets subjectiefs. Voor de ene is iets slechts een stuk hout en voor de andere is het een dierbare herinnering omdat het stuk hout van zijn geliefde is geweest. Wie God is daar heeft de mens geen kennis over volgens Kant. Dat valt buiten onze waarneming en leefwereld. Die kennis is er ook niet via de Bijbel. Er is dus sprake van Schriftkritiek bij Kant. Na Kant volgt Nietzsche die niet alleen de kennis van God problematiseert maar ook stelt dat God niet bestaat. Nietzsche zet dus de laatste stap die Kant nog weigerde te zetten
De theologie na Kant
Kant problematiseerde dus het hogere. Wetenschap gaat slechts over deze aarde, het waarneembare voor de mens. De moderne theologen in de 19de en 20ste eeuw gingen in de kielzog van Kant omdat zij gebruikmaakten van de rede die door Kant is begrensd. Zij tasten dus naar God in hun theologie. Dit is meteen de goedgekozen titel van dit boek. Echt weten wie God is, blijft een raadsel voor moderne theologen. In de periode voor de moderne theologie was deze zoektocht veelal niet aan de orde. Toen werd de Bijbel gezien als Gods onfeilbare Woord. Wel was er een verschil tussen de roomsen en protestanten. De eersten zagen Gods Woord als wat duister op het punt van ons heil en dus was de aanvulling van de kerkelijke traditie nodig. De laatsten zagen de Schrift als genoegzaam voor onze zaligheid. Natuurlijk leert de Schrift dat onze kennis van God ten dele is maar die kennis is wel voldoende voor ons. In dat spoor gingen de protestanten. Natuurlijk waren er wel individuele gelovigen die tasten naar God en die hun vragen hadden maar keer op keer werden zij gevoed door de leer van de Schrift. De Schrift zelf stond niet ter discussie in de gereformeerde theologie. Maar dat werd anders na Kant. Er kwam toen een kantelmoment met alle gevolgen van dien...
De verschillende reacties op Kant
Leeflang maakt een indeling van de reacties op Kant. Waarbij de twee uitersten interessant zijn.
Er zijn theologen volgens Leeflang die de Bijbel met hand en tand gaan verdedigen. Leeflang noemt hen de conservatieven. Te denken valt aan de theologen van Princeton in de 19de eeuw zoals Archibald Alexander en Charles Hodge. Leeflang lijkt dit te star te vinden als hij schrijft: "Princeton heeft een sterk definitief karakter. Vaak ontstaat (...) een 'alles of niets' verhaal. De kans op breuklijnen wordt dan automatischer groter"(79). Maar ook te denken valt aan de mannen van het Reveille en aan een man als Kohlbrugge.
Er zijn ook theologen die volledig doorslaan en dus concessief zijn. Zij zijn in tegenstelling tot de conservatieven juist heel toegevend en dus het minst standvastig. Een extreem voorbeeld van deze beweging is Harry Kuitert. Die begon als gereformeerd theoloog. Hij liet zich door Kant beïnvloeden en stelde dat de Bijbel een zoektocht van mensen in naar God destijds maar dat elke tijd en mens zijn eigen zoektocht heeft. Uiteindelijk eindigde de zoektocht van Kuitert bij Nietzsche die stelde dat er géén God is.
En dan schets Leeflang nog alles wat er tussen conservatief en concessief zich bevindt. Waarbij te denken valt aan midden-orthodoxe theologen zoals Karl Barth, Miskotte en Noordmans.
Reacties na breuklijnen in de geschiedenis
De moderne theologie beweegt mee met de tijdgeest en is er dus afhankelijk van. Leeflang laat op een heldere wijze deze wisselwerking zien. Bij Karl Barth ging er een wissel om door de eerste wereldoorlog. Daarvoor was hij een liberaal theoloog die het koninkrijk van God op aarde verwachtte. Daarna zag hij de grote afstand tussen God en mens. God is geheel anders dan de mens en in Jezus komt God ons tegemoet. Barth handhaafde wel de Schriftkritiek en stelde dat de Bijbel Gods Woord kan worden maar het is geen is gelijk teken.
Dan is er nog de theologie na Auschwitz. Kuitert merkt op in 'Anders gezegd' (202): "Wie Auschwitz heeft meegemaakt spreekt anders over Gods voorzienig bestel" In die theologie staat het lijden centraal. Moltmann bijvoorbeeld stelde dat God in het lijden betrokken is omdat hij de lijdende God is. Het gevaar bestaat dat God ook slachtoffer wordt van het lijden. Hij is dan nog wel de liefdevolle God maar ook machteloze God. Hij lijdt met ons mee maar kan het schip van het lijden maar moeizaam sturen.
In de jaren 60 van de 20ste eeuw kwam het postmodernisme op. Dat stelde dat elk zijn waarheid heeft. Er is geen grote verhaal zoals met modernisme beweerde. De reactie hierop was dat er nieuwe theologische bewegingen op gang kwamen met kleinere persoonlijk gekleurde verhalen zoals de bevrijdingstheologie, de feministische theologie en tegenwoordig de ecotheologie.
Een heel mooi naslagwerk
Leeflang heeft een mooi handboek geschreven over de moderne theologie. Het boek telt 416 bladzijden dat lijkt veel maar er wordt ook ontzettend veel moderne bewegingen besproken. Niet elke moderne theoloog komt om die reden uitgebreid aan de orde maar wel komen de diverse stromingen heel overzichtelijk aanbod. Het register achterin het boek biedt vele namen van moderne theologen. Dit maakt dat het boek tot een heel mooi naslagwerk. Wie bijvoorbeeld meer wilt weten over Rudolf Bultmann zoekt in het register zijn naam op en krijgt dan de pagina's aangereikt waar hij beschreven wordt. Overigens zou Eta Linnemann niet hebben misstaan in het register. Zij was aanvankelijk een volgeling van de moderne theoloog Rudolf Bultmann maar kwam tot verandering en ze werd van een concessief theologe een conservatief theologe. Kuitert maakte de beweging de andere kant op: van conservatief naar concessief. Zulke bewegingen zijn er ook. Moderne theologen zijn niet statisch maar bewegen mee met de tijdgeest. Zij verwarren de kerken met het invoeren van nieuwigheden. Conservatieven theologen daarentegen zetten zich juist af tegen de tijdgeest. Zijn behandelen moderne vragen op een orthodoxe manier waarbij zij soms verstarren. Het gevaar dreigt dat de theologie aan beide zijden uit de bijbelse koers loopt...
Een beetje gekleurd
De auteur zelf is een zoeker net als de door hem beschreven moderne theologen. Zijn roots bevinden zich in de conservatieve theologie maar de vragen die hij had dreven hem meer richting de moderne theologie, valt op te maken uit een interview met hem Dat maakt het boek een beetje gekleurd.
De vraag is of het fout is als een kerk vasthoudt aan de Godheid van Jezus, de Bijbelse wonderverhalen etc (180) Is dat een verstarring? Leeflang lijkt dat te bevragen. Toch moet worden bedacht dat Leeflang dan niet komt met zijn eigen visie maar met de reacties op dit Bijbels conservatisme. Hij laat anderen het bevragen en het werk doen. Toch blijft hij zelf niet weg van kritiek op de conservatieven als hij opmerkt dat als je alles voor eens en voor goed vastlegt de kans op breuklijnen groter wordt (79). De vraag is dan wel welke zaken je moet open laten en of dat niet voor verwijdering zorgt als elk die opengelaten zaken op zijn manier invult. Bovendien is een gezonde Bijbels gefundeerde conservatieve theologie noodzakelijk. Paulus zei tegen Timotheüs (1 Timotheüs 6:20-21) : "O Timotheüs, bewaar het u toevertrouwde pand, wend u af van onheilige, inhoudsloze praat en tegenstellingen van de ten onrechte zo genoemde kennis. Sommigen, die deze kennis verkondigden, zijn van het geloof afgeweken".
Uitsmijter
Een goede conservatieve theologie heeft in het centrum de leer van zonde en genade en maakt zondaren door genade pasklaar voor de grote ontmoeting met God. De moderne theologen hebben dit centrum doorgaans uit het oog verloren omdat zij niet Gods Woord centraal stelden maar de mens en zijn moeilijkheden zoals bijvoorbeeld het lijden. Dat is er als gevolg van onze diepe val in Adam. Die diepe val kan alleen opgeheven worden door Gods genade in Christus.
Tot slot. Het boek is een handig naslagwerk voor studenten in de theologie en voor geïnteresseerde leken. Wie meer wil weten over de moderne theologie kan om dit standaardwerk niet heen.
Het boek is bestelbaar bij:
https://www.kokboekencentrum.nl/boek/tasten-naar-god/
